(21) Rise of the music machines

AUTEUR: Jesse Van den Eynden

THEMA: Filosofie

musi

2029: Computers bereiken het niveau van een menselijke intelligentie, stelt futurist Ray Kurzweil. Er zal een artificiële intelligentie ontstaan die we ongeveer gelijk kunnen stellen met de mens. In de jaren daarna zal er een evolutie zijn naar een superintelligentie, die de mens overstijgt. Een gedurfde voorspelling natuurlijk. Maar wat is dat nu juist, die menselijke intelligentie? En in hoeverre zal een artificiële intelligentie deze geheel kunnen benaderen? Zeker op het vlak van creativiteit is het nog steeds moeilijk om hier een antwoord op te geven. Wanneer we het hebben over de creatie van kunst en dan meer bepaald over de meest abstracte vorm van kunst, muziek, is het nog moeilijker om hier een oordeel over te vellen.

Maar is er een mogelijkheid om artificiële intelligentie te gebruiken voor de creatie van nieuwe muziek?

De almachtige muziekmachine

Het is niet zo dat we meteen moeten denken dat er een computer ontstaat die alles kan op muzikaal vlak en ons gaat overtroeven. Het complexe gedrag van een persoon kan niet meteen gereproduceerd worden door een machine. Het is waarschijnlijk ook niet de bedoeling om een almachtige muziekmachine te creëren. Een muzikant wil de grenzen van de muzikaliteit telkens opschuiven. Men wil niet dat deze grenzen worden geformaliseerd door de creatie van iets dat voor een groot deel buiten ons staat.

Muzikanten bouwen verder op wat ze al gehoord en gedaan hebben. Ze halen hier inspiratie uit om iets nieuws te creëren. Als we dan naar computers kijken, merken we dat zij ook muziek kunnen analyseren. Zij zijn in de mogelijkheid om hieruit iets nieuws te fabriceren. En het belangrijkste: zij kunnen dit veel sneller dan de mens. Een mooi voordeel, toch?

Om dit even te nuanceren wil ik een voorbeeld gebruiken uit het boek “Superintelligence”, van filosoof Nick Bostrom. Hij beschrijft een soort software van de toekomst die zich in een computer bevindt, en een bepaald doel krijgt voorgeschoteld. Het krijgt als doel: “Laat de mens lachen.” Wanneer deze intelligentie een superintelligentie wordt, kan het zijn dat hij een bepaalde weg opgaat waardoor de lippen van mensen in een verlammende toestand worden gebracht en een eeuwige glimlach verkrijgen. Dit is niet het eigenlijke doel natuurlijk. Maar dat snapt de superintelligentie niet, want hij heeft geen menselijk bewustzijn zoals jij, waarbij enige contextualisering altijd aan de orde is.

Bostrom vertelt ons dat, hoewel artificiële intelligentie een menselijke intelligentie kan bereiken, er toch op bepaalde domeinen steeds een contrast blijft bestaan.

We kunnen het beperkte potentieel van artificiële intelligentie verder verduidelijken aan de hand van een gedachte-experiment, bedacht door filosoof John Searle. In dit experiment, getiteld “de Chinese kamer” zit er een persoon in een gesloten kamer. Deze persoon krijgt telkens door een brievenbus briefjes met Chinese tekens toebedeeld. Maar hij begrijpt geen Chinees. In de kamer is er enkel een instructieboek waarin staat wat hij moet doen met het briefje en welk antwoord hij moet geven op welke tekens. Na het volgen van deze instructies stuurt hij het antwoord terug naar de buitenwereld.

Searle bedacht dit experiment om aan te tonen dat een computer geen begrip hoeft te hebben van de input die het krijgt, laat staan dat het de verwerking begrijpt. De persoon werkt aan de hand van algoritmes, die in het instructieboek staan, en hierdoor lijkt het voor buitenstaanders dat hij de boodschappen snapt. Maar in werkelijkheid is dit natuurlijk niet zo. Bij de artificiële intelligentie die we bespreken is dit juist hetzelfde. Het systeem op zich kan wel bijleren, zoals de persoon bepaalde instructies of algoritmes na een tijd uit het hoofd kent, of nieuwe kan bepalen aan de hand van verschillende combinaties. Maar een begrip van de verwerkte gegevens is nooit aanwezig en zeer moeilijk te bereiken.

Een sonische wereld

Een computer, een soort software of eender welke andere vorm van artificiële intelligentie zou beter zijn in het oplossen van een probleem en dus eigenlijk creatiever zijn. Maar bij een mens gaat het bij muziekcreatie om meer dan dat. Het gaat niet louter om het bereiken van een bepaald doel. Bij artificiële intelligentie staat dit doel wel degelijk centraal. Omdat hier bepaalde structuren en algoritmes aan de basis liggen die vaststaan, en die proberen te zorgen voor een vaststaand resultaat. Bij een mens speelt de gevoelswereld een zeer grote rol. Muziek is, zoals alle andere kunstvormen, iets wat op de menselijke gevoelens inspeelt.

De vraag die we vervolgens kunnen stellen is deze. Kan je als mens wel geraakt worden door een stuk muziek dat voortgebracht is door een “robot”? Met muziek of kunst in het algemeen wordt er meestal een boodschap overgebracht, je kan hier niet omheen. Er speelt veel meer mee dan de tonen op zich. Een stuk muziek gaat verder dan de voortstuwende ritmes, of de opeenvolgende melodieën. Met een nieuwe muzikale compositie of productie wordt er telkens een gloednieuwe sonische wereld ontworpen. Welke wereld dat is, is niet altijd evident.

Als we dan verder kijken dan een concreet stuk muziek komen we bij nog een kwestie. Het is moeilijk om uit te leggen wat muziek juist is. Referentiepunten voor muziek zijn bijvoorbeeld termen als omhoog en omlaag, terwijl muziek deze bewegingen helemaal niet maakt. En waar trekken we de grens met geluid? Het is een zeer abstracte kunstvorm die moeilijk onder woorden te brengen is, zoals Roger Scruton beoogde in zijn “Aesthetics and music”. Zelfs voor een groot denker als hij was het moeilijk om hier een bepaalde structuur in te brengen.

Een robotorkest?

Het is dus duidelijk dat het moeilijk is om de toekomst van muzikale creatie volledig bij een artificiële intelligentie te leggen. Misschien moeten we eens kijken wat artificiële intelligentie dan wel kan doen voor de muziekwereld. Welke technologieën zijn er op dit moment aanwezig?

Er zijn wel een aantal techgiganten die we kunnen opnoemen.

  • IBM: De supercomputer van IBM, Watson, kan tegenwoordig ook samen met jou nieuwe nummers schrijven. Via de app Watson Beat krijg je ondersteuning in je muzikale zoektocht. Deze app heeft data in zich van verschillende genres en muziektheorieën waar het mee aan de slag kan. Jij geeft als muzikant een beetje input door wat noten in te spelen. Je kan de sfeer of het genre benoemen. En de app construeert uit deze informatie een song voor jou. Hier kan je dan op verder werken en bijkomende aanpassingen doen.
  • Sony: Het was een voltreffer, het ‘nieuwste’ nummer van The Beatles dat werd gereleased in 2016. “Daddy’s Car” werd ontworpen door Flow Machines, een onderzoeksproject van Sony Computer Science Laboratories, en maakt artificiële nummers in een bepaalde muzikale stijl. Het gebruikt hiervoor verschillende algoritmes die bepaald worden door alle bestaande stijlen en genres. Het doel van dit project is om samen met artiesten nieuwe creatieve manieren te vinden om muziek te maken.
  • Google: Magenta is een project van het Google Brain team. Hun missie is tweeledig. Ten eerste willen ze het kunstdomein vergroten met behulp van zelflerende systemen. Deze systemen bestaan uit algoritmes die kunst en muziek kunnen creëren. Als tweede doel willen ze artiesten, kunstenaars, codeurs en onderzoekers inzake deze systemen samenbrengen. Zodat deze technologie steeds in ontwikkeling blijft met input vanuit verschillende domeinen. Een mooie tool die ze pas hebben uitgebracht is “AI Duet”. Een software die je kan openen via het internet en waarbij je op een soort keyboard kan spelen. Je kan dit bespelen via je computerkeyboard, maar ook via een midi keyboard. Je speelt iets in, en de software zelf gaat hier op verder. Zo krijg je een directe respons waaruit je steeds weer inspiratie kan putten.

Een belangrijke factor bij deze artificiële intelligentie zijn “neurale netwerken”. Deze kunstmatige netwerken ontstaan door de algoritmes die de programma’s in het begin verkrijgen in combinatie met de input van de muzikanten of artiesten die de artificiële intelligentie gebruiken. Hieruit leren ze steeds en zorgen ze voor hun eigen verdere ontwikkeling.

AI kan er voor zorgen dat muziekcompositie voor een groter publiek gaat openstaan. Met bepaalde software of apps gaan mensen meer gemotiveerd zijn om muziek te maken. Er kunnen nieuwe genres ontstaan door middel van nieuwe technologie. De praatjes dat “alles al gemaakt is”, is gewoonweg niet waar. Dit is een gedachte die creatief denken juist tegenhoudt en moet geband worden.

Er is duidelijk een waardevolle expansie voor het maken van songs. Bepaalde algoritmes zorgen ervoor dat er een basis voor nieuwe nummers wordt gelegd. Wanneer een persoon een bepaalde song wil maken, kan hij met behulp van deze technologie kijken welke kant hij uit wil. En hij kan dit dan zelf nog verder uitwerken. Het werkt experimentatie meer in de hand. Een persoon doet hier meestal langer over. Of soms zitten artiesten ook met writer’s block. Bij een computer komt dit niet voor. Hij kan alle mogelijkheden benutten die er zijn, zolang er maar input is.

Menselijke creativiteit als motor

We kunnen uit het voorgaande opmaken dat menselijke creativiteit toch van groot belang is bij het construeren van een stuk muziek. Het is op dit moment wel mogelijk om software aan te leren om bepaalde dingen na te bootsen. Een creatief menselijk proces simuleren is nog niet aan de orde, als dit ooit al mogelijk is.

Er blijven altijd grenzen aan wat technologie kan betekenen voor muziek. Soms moet er te veel rekening gehouden worden met verschillende structuren. Er wordt dan vertrokken vanuit bepaalde muzikale theorieën waar iets nieuws mee gemaakt wordt. Maar of dit echt nieuwe muziek in de hand werkt, is nog maar de vraag. Het gaat dan waarschijnlijk meer om een muziek die gelijkaardig is aan de verwerkte input. Vernieuwende muziek gaat daar niet uit voortkomen. Daar hebben we een creatieve geest voor nodig die voorlopig nog alleen toebehoort aan de mens.

We komen ook weer de grens tegen die bij muziek steeds aan de orde is. De mens zelf is degene die zegt of iets muziek is of niet. Het mooie aan kunstbeoefening, en zeker bij muziek, is dat er geen manier is die juist of fout is. Er is geen consensus over wat muziek nu juist is, laat staan over wat goede muziek is.

Het zal dus nog wel even duren voor we een computer als componist vermeld krijgen. Er zijn wel al vele experimenten in gang gezet waarbij artificiële intelligentie of computertechnologie voor nieuwere vormen van muziekcreatie zorgt. De wereldwijde digitalisering zal deze ontwikkelingen alleen maar laten toenemen en de mogelijkheden voor uitbreiding van het muzikale spectrum zullen blijven groeien.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s